Welkom bij Dieselgemaal Alkmaar

'Een monumentaal dieselgemaal in de oudste droogmakerij ter wereld'



 

Contact
Adres gemaal: Cort van der Lindenkade 33, 1814 CB Alkmaar
Beheerders: Pieter Hiemstra en Wytze Hiemstra
Contact: Van Alckmaer voor Wonen, Keetgracht 1, 1811 AM Alkmaar,
tel 072-5410340 mail info@dieselgemaalalkmaar.nl

Het gemaal van de polder Overdie-Achtermeer in Alkmaar is één van de oudste dieselgemalen in ons land. Het bezit nog de oorspronkelijke Werkspoor installatie uit 1913. De verticale één-cylinder dieselmotor behoort tot de vroege typen dieselmotoren. In de kleine poldergemalen werden verticale één-cylinders toepast die direct, of indirect met behulp van een overbrenging, een centrifugaalpomp aandreven. Een mooi en bijzonder gaaf voorbeeld hiervan is de dieselinstallatie in dit gemaal. De hoge verticale motor moest vroeger met een laddertje beklommen worden.
Het gemaal is sober vormgegeven en maakt gebruik van de waterloop van de voormalige molen.

Een nieuw elektrisch gemaal heeft sinds 1988 op het zelfde terrein de taak overgenomen. Maar het dieselgemaal is nog puntgaaf en werkt nog steeds. Sinds het officieel buiten gebruik is gesteld is het een aantal keren tijdens perioden van grote regenval ingezet als extra bemaling om wateroverlast in de polder Overdie-Achtermeer te voorkomen.

Historische plek

In naoorlogse woonwijken tref je zelden een monument aan. Maar in de Alkmaarse woonwijk Overdie ligt, opvallend onopvallend, verscholen tussen groen en bebouwing dit bijzonder waterstaatkundig object. Toen het in 1913 in gebruik werd genomen, was er in de directe omgeving nog nauwelijks bebouwing. Het stond eenzaam en alleen op de plek waar een afgebrande windmolen had gestaan. De eerste molen op die plek dateert uit de zeventiende eeuw. De stenen instroom van het huidige dieselgemaal is van 1760.

Tot 1988 bemaalde het dieselgemaal de polder Overdie-Achtermeer. De Achtermeer is de oudste droogmakerij ter wereld. Drooggemalen in 1533. In 1573 werd de nog jonge polder voor korte tijd weer onder water gezet. Mede daardoor moesten de Spanjaarden, die daar hun kampement hadden, het beleg van Alkmaar opgeven.

Vanaf 1709 houdt het gemaal van de Achtermeer ook de polder Overdie droog.  Sindsdien spreken we van de polder Overdie-Achtermeer.

Dit gemaal wordt aangedreven door een dieselmotor en is daarom van grote betekenis in de geschiedenis van de technologische ontwikkeling in Nederland. Even terug in de tijd: na het afbranden van de poldermolen die hier stond, in 1912, besloot het bestuur van de polder ‘Het Overdie en de Achtermeer’ tot het installeren van een gemaal met dieselmotor. Alhoewel windenergie gratis was, was de opvoercapaciteit in windstille perioden toch een probleem. De stoommachine was voor het opwekken van kleine vermogens eigenlijk niet zo geschikt. Rond 1900 deed echter de dieselmotor zijn intrede, die juist voor deze toepassing geschikt bleek. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het polderbestuur besloot tot het installeren van een dieselgemaal. Voor dit doel werd het eenvoudige bakstenen gebouwtje neergezet, dat was ontworpen door de bekende Alkmaarse architect Laurens Groen. Het is één van zijn eerste werken in deze stad. Op de gevelsteen is het jaartal 1913 te lezen. Ondanks de ouderdom verkeert de authentieke installatie nog in perfecte staat.

Sinds 1994 heeft het dieselgemaal de status van provinciaal monument. Het gemaal draagt de naam “J. Leegwater” naar de in 1992 verongelukte machinist van het gemaal, de derde generatie Leegwater die het dieselgemaal vanaf zijn bouw in 1913 heeft bediend. 

Nieuwsgierig geworden? Bekijk dan het volgende filmpje: 
http://www.youtube.com/watch?v=UaIa4yVEieI

Hoewel het principe van een dieselmotor in de loop der jaren ongewijzigd is gebleven, bezit de oorspronkelijke motor toch een aantal specifieke  bijzonderheden.

De bemalingsinstallatie is van het zogenaamde A-frame type, functionerend volgens het enkelwerkende viertakt systeem. Het heeft een ééncylinder dieselmotor van 20-25 PK die een centrifugaalpomp aandrijft, in staat om per minuut 33 m3 water 1,6 m hoog weg te pompen.  De zuiger van de motor heeft een diameter van 25 cm en een slag van 60 cm. Voor de koeling van de cylinder wordt water gebruikt dat tussen de cylindervoering en buitenmantel circuleert. De brandstofpomp brengt de brandstof onder een druk van 30 atm. Via een brandstof klep in de cylinder en wordt dan door de inblaaslucht van ca. 55 atm. In fijne deeltjes in de cylinderkamer geblazen Dit systeem wordt luchtverstuiving genoemd. De dieselmotor heet daarom “hoogdruk-inblaasmotor”.

De motor wordt gestart met startlucht die via een klep in de cylinderkamer kan worden geblazen. De luchtvaten worden door middel van een tweetraps luchtcompressor op druk gebracht.

Kenmerkend voor vroege technologische apparatuur is, dat alle accessoires en bijwerktuigen als in een laboratoriumopstelling uitwendig van de eigenlijke motor zijn gemonteerd en daardoor gemakkelijk zijn aan te wijzen.

Zaterdag 10 september 2011 Open Monumentendag

Zaterdag 10 september was het Dieselgemaal open tijdens Open Monumentendag van 10.00 – 16.00 uur. Het was prachtig weer en dat lokte heel veel bezoekers naar het dieselgemaal. Dit tot groot plezier van de enthousiaste machinisten. Het was een heerlijke dag om het gemaal te draaien en informatie over te dragen op de nieuwsgierige bezoekers.
Meer informatie over Open Monumentendag kunt u vinden op de website van de gemeente Alkmaar. 

Nationale Gemalendag 2011 goed bezocht 

Dieselgemaal Alkmaar draaide zaterdag 14 mei 2011 op volle toeren. Van 10.00 tot 16.00 uur konden bezoekers van de Nationale Gemalendag het Dieselgemaal werkend bekijken. Machinisten Pieter, Wytze en Jan zorgden voor de bediening van het gemaal en gaven uitleg aan bezoekers.

De interesse voor het gemaal was groot. Meer dan 80 personen brachten een bezoek aan de Cort van der Lindenkade 33. Om 9.45 uur stonden de eerste bezoekers al op de stoep. Zij wilden graag bij het opstarten van de motor aanwezig zijn. De motor sloeg direct aan maar de haperende koelvloeistof zorgde voor een klein waterballet. Een klein spektakel voor de vroege bezoekers. De ervaren machinisten hadden alles snel onder controle waarna het gemaal de hele dag als een zonnetje heeft gedraaid.

De eerste zaterdag van juni kunnen geïnteresseerden het gemaal weer bezoeken. De machinisten draaien het gemaal die dag van 11.00 – 16.00 uur.


Dieselgemaal Alkmaar officieel overgedragen

Dinsdag 8 februari 2011 heeft Stichting Beheer Dieselgemaal polder Overdie-Achtermeer “J.J. Schilstra” het Dieselgemaal officieel overgedragen aan Van Alckmaer. De Stichting heeft sinds 1989 gezorgd voor behoud en onderhoud van het Dieselgemaal. Van Alckmaer neemt het stokje over en gaat dit Provinciale Monument beheren en onderhouden.

Vrijwilligers, oud-bestuur van het Dieselgemaal en een afvaardiging van Van Alckmaer kwamen samen om het gemaal officieel over te dragen. Voorzitter van het oud bestuur de heer De Zeeuw overhandigde de sleutel aan directeur bestuurder Elise Hoorn van Van Alckmaer. Nadat de sleutel passend bleek te zijn, werd er getoost op de overdracht en samenwerking tussen Van Alckmaer en de vrijwilligers.

Stichting Beheer Dieselgemaal polder Overdie-Achtermeer “J.J. Schilstra”  beheerde dit gemaal tot 2011. De in 1989 opgerichte stichting heeft zich jaren ingezet om het gemaal in stand te houden, als levend monument te laten functioneren en de educatieve waarde ervan te versterken.

De stichting was genoemd naar één van haar oprichters, de schrijver van vele werken en publicaties op het gebied van de waterstaatsgeschiedenis, de heer Johan Schilstra (1915-1998).

De Stichting heeft in 2011 het gemaal overgedragen aan Woningstichting Van Alckmaer voor Wonen.  Het dieselgemaal heeft een bijzondere betekenis voor Van Alckmaer. Het gemaal hield de polder droog waar de eerste sociale huurwoningen van Van Alckmaer werden gebouwd (Uitenboschstraat). Daarnaast was medeoprichter van de stichting de heer J. Schilstra, jarenlang voorzitter bij de rechtsvoorganger van Van Alckmaer. 
Meer informatie over Van Alckmaer vindt u op www.vanalckmaer.nl.

Vrijwilligers

De bediening van het dieselgemaal wordt verzorgd door de vrijwilligers 
Pieter Hiemstra, Wytze Hiemstra, Sander Warnas en Jan de Vries.
Bijhouden van de website: Marion Leegwater

Nationale Gemalendag
Het dieselgemaal is open en in bedrijf van 10.00 - 16.00 uur tijdens de Nationale Gemalendag (2e zaterdag van mei).

Open Monumentendag 
Elke 2e zaterdag in september tijdens Open Monumentendag is het dieselgemaal in bedrijf en open voor publiek. Van 10.00 - 16.00 uur kunnen geinteresseerden het dieselgemaal bezoeken.

Eerste zaterdag van de maand
Op de eerste zaterdag van de maand (behalve mei, augustus en september) draaien de machinisten het dieselgemaal van 11.00 - 16.00 uur.
Geinteresseerden zijn van harte welkom om een kijkje te nemen.

Verder is het gemaal open op aanvraag.

Het adres van het gemaal is:
Cort van der Lindenkade 33, 1814 CB Alkmaar.